Rodzaje gaśnic i ich zastosowanie – poradnik praktyczny

Do gaszenia ciał stałych, cieczy i gazów użyjesz gaśnicy proszkowej ABC, natomiast przy urządzeniach elektrycznych i delikatnej elektronice najbezpieczniej sięgnąć po gaśnicę śniegową z dwutlenkiem węgla. Wybór odpowiedniego sprzętu zależy od rodzaju płonącego materiału i został precyzyjnie opisany w europejskich normach. Więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule.

Od czego zależy dobór właściwego sprzętu gaśniczego?

Podstawą świadomego wyboru jest zrozumienie, z jakim zagrożeniem możesz mieć do czynienia. Każdy środek gaśniczy ma inne właściwości, a użycie niewłaściwego może nie tylko nie ugasić ognia, ale wręcz spotęgować żywioł. Podstawowym kryterium podziału są klasy pożarów. Określają one, jakie materiały się palą i jakiego czynnika należy użyć do ich stłumienia. W europejskiej klasyfikacji, określonej między innymi normą EN 2, funkcjonuje dziś pięć podstawowych oznaczeń literowych. Dawniej istniała także grupa pożarów urządzeń pod napięciem, jednak obecnie jest ona ujęta jako dodatkowe ostrzeżenie na etykiecie, a nie osobna kategoria.

Aktualny podział uwzględnia specyfikę palących się substancji. Do najważniejszych należy pięć grup, które stanowią fundament przy wyborze sprzętu. Znajomość tego podziału jest istotna nie tylko dla strażaków czy inspektorów BHP, ale dla każdego, kto chce świadomie zadbać o bezpieczeństwo swoje i swojego otoczenia.

Jakie klasy pożarów wyróżniamy obecnie?

Definicje grup pożarowych pozwalają w prosty sposób skojarzyć dany środek gaśniczy z konkretnym zastosowaniem. Płonący stos papieru wymaga zupełnie innego podejścia niż rozlany i palący się olej spożywczy na patelni. Poniższe zestawienie przedstawia pięć oficjalnych klas:

• Pożary grupy A – płonące materiały stałe pochodzenia organicznego, najczęściej tworzące żarzące węgle (drewno, papier, węgiel, tkaniny).
• Pożary grupy B – płonące ciecze i substancje stałe topiące się pod wpływem temperatury (benzyna, rozpuszczalniki, farby, tworzywa sztuczne).
• Pożary grupy C – palące się gazy (metan, propan-butan, acetylen, wodór).
• Pożary grupy D – zapalone metale lekkie i trudne do stłumienia (magnez, sód, potas, glin).
• Pożary grupy F – płonące tłuszcze spożywcze i oleje w urządzeniach kuchennych.

Co z gaszeniem sprzętu pod napięciem?

Normy europejskie wycofały odrębną grupę E na przełomie lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych. Dziś informacja o możliwości gaszenia urządzeń elektrycznych widnieje jako tekst lub piktogram na korpusie gaśnicy. W potocznym języku wiele osób wciąż posługuje się terminem „pożar klasy E”. Należy jednak patrzeć na oznaczenia producenta, które jednoznacznie wskazują, czy dany model dopuszczono do stosowania przy określonym napięciu.

Jakie są podstawowe rodzaje gaśnic i ich budowa?

Podział ze względu na zawartość to główny wyznacznik działania. Wyróżniamy cztery zasadnicze typy – proszkowe, śniegowe, pianowe oraz wodne. Różnią się one nie tylko skutecznością w przypadku danej grupy pożaru, ale i potencjalnymi szkodami, jakie pozostawiają po ugaszeniu ognia. Wybierając sprzęt, musisz więc brać pod uwagę nie tylko skuteczność, ale i lokalizację oraz chroniony sprzęt.

Dodatkowy podział dotyczy konstrukcji zbiornika ciśnieniowego. W modelach oznaczonych symbolem X, środek gaśniczy i gaz napędowy (najczęściej azot) znajdują się w jednym naczyniu pod stałym ciśnieniem. Rozpoznasz je po obecności manometru. Gaśnice typu Z posiadają osobny nabój z dwutlenkiem węgla jako czynnikiem napędowym. Po zbiciu plomby i naciśnięciu dźwigni, gaz wypełnia cylinder i dopiero wtedy wypycha proszek. Współcześnie typ Z jest wypierany przez prostsze w użyciu konstrukcje stałociśnieniowe.

Gaśnice proszkowe – uniwersalny wybór

To najpowszechniej spotykany rodzaj sprzętu w obiektach publicznych, zakładach pracy i na korytarzach biurowców. Ich popularność wynika z wysokiej skuteczności przy relatywnie niskich kosztach. Zawartość stanowi drobny proszek gaśniczy, wyrzucany pod ciśnieniem przez dyszę. Gaśnica proszkowa przeszkadza jednak w oddychaniu i znacząco ogranicza widoczność, dlatego podczas jej użycia należy zachować ostrożność w małych pomieszczeniach.

W zależności od składu chemicznego, wyróżniamy dwa główne wypełnienia. Proszek węglanowy sprawdza się przy pożarach cieczy i gazów (grupy B i C). Z kolei proszek fosforanowy, odporny na wilgoć i wstrząsy, nadaje się dodatkowo do gaszenia ciał stałych z grupy A. Gaśnica proszkowa ABC, zawierająca fosforany, stanowi najbardziej wszechstronne zabezpieczenie przed trzema najczęściej występującymi typami ognia.

Spotkasz je w różnych wielkościach. Gaśnice o masie 1–2 kilogramów montuje się zwykle w samochodach osobowych, na łodziach czy w kamperach. Większe jednostki proszkowe, mieszczące od 4 do 12 kilogramów proszku, przeznacza się do ochrony domów, hal magazynowych, sklepów i biur. Najbardziej uniwersalny rozmiar to właśnie 6-kilogramowa gaśnica, którą znajdziesz w tysiącach budynków w całym kraju.

Gaśnice śniegowe na dwutlenek węgla

W tych urządzeniach czynnikiem jest skroplony dwutlenek węgla. Po uruchomieniu gwałtownie się rozpręża, schładzając palącą się powierzchnię do ekstremalnie niskiej wartości. Wytwarza się przy tym warstwa suchego lodu, która odcina dostęp tlenu do zarzewia ognia. Gaśnica śniegowa nie pozostawia absolutnie żadnych osadów – po użyciu CO₂ ulatnia się, nie brudząc sprzętu.

To właśnie czystość działania czyni ją niezastąpioną w serwerowniach, laboratoriach, przy maszynach produkcyjnych oraz wszędzie tam, gdzie znajduje się drogi osprzęt elektroniczny. Można nią bezpiecznie gasić urządzenia elektryczne pod napięciem, gdyż dwutlenek węgla nie przewodzi prądu. Pamiętaj jednak, że strumień na wylocie osiąga temperaturę rzędu -70°C, a schładzane podłoże nawet -78°C. Kontakt ze skórą grozi poważnymi odmrożeniami, dlatego nigdy nie kieruje się jej na ludzi.

Gaśnice śniegowe występują jedynie w wersji stałociśnieniowej i pod wpływem nagrzania mogą osiągać wewnątrz zbiornika niebezpieczne ciśnienie sięgające nawet 200 bar, chronione zaworem bezpieczeństwa.

Gaśnice pianowe i płynowe – ochrona kuchni i warsztatu

W tych urządzeniach podstawą jest roztwór wodny środka pianotwórczego, który po uruchomieniu tworzy gęstą warstwę izolującą. Piana odcina dostęp tlenu do paliwa i jednocześnie chłodzi powierzchnię. Gaśnice pianowe są dużo mniej uciążliwe w sprzątaniu od proszkowych. Ich dodatkową zaletą, szczególnie w modelach z oznaczeniem Z (z osobnym zbiornikiem), jest możliwość przerwania wypływu strumienia i dozowania go w miarę potrzeby.

Stosuje się je do gaszenia pożarów grup A i B – a więc drewna, papieru, benzyny, farb – a w wariancie płynów do smażenia również grupy F. Gaśnica płynowa, dzięki wodzie zdemineralizowanej i specjalnemu dodatkowi chemicznemu, tworzy na powierzchni gorącego tłuszczu warstwę przypominającą mydło. Uniemożliwia to ponowny zapłon. To absolutna podstawa wyposażenia restauracji, barów i domowej kuchni.

Gaśnice wodne i wodne mgłowe

Najczystszym ekologicznie wariantem są urządzenia zawierające wodę zdemineralizowaną, pozbawioną soli mineralnych przewodzących prąd. Gaśnica wodna mgłowa przez specjalną dyszę rozpyla ciecz na mikroskopijne kropelki, tworząc zawiesinę o ogromnej powierzchni pochłaniania ciepła. Parowanie tak rozdrobnionej mgły błyskawicznie odbiera energię z płomienia, a przy tym nie niszczy delikatnych przedmiotów w takim stopniu, jak strumień proszku czy piana.

Urządzenie to jest bezpieczne dla ludzi – jako jedyne nadaje się do gaszenia palącej się odzieży na człowieku. Producenci deklarują możliwość stosowania go nawet przy instalacjach pod napięciem do 1000 V. Minusem jest mniejsza skuteczność przy pożarach ciał stałych w porównaniu z gaśnicą proszkową. W zamian zyskujesz sprzęt, który nie wprowadza do pomieszczenia chemikaliów i nie wymaga długiego sprzątania – idealny do muzeów, archiwów, szkół czy sypialni.

Co mówią przepisy o rozmieszczeniu gaśnic?

Za prawidłowy dobór sprzętu odpowiadają szczegółowe akty prawne. Fundament stanowi Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 roku. Określa ono minimalne nasycenie obiektu środkiem gaśniczym przypadającym na metr kwadratowy strefy pożarowej. Obiekty podzielono na kategorie zagrożenia ludzi – od ZL I do ZL V – oraz strefy produkcyjno-magazynowe.

Druga regulacja to Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 21 listopada 2005 roku. Dotyczy ona specyficznych obiektów podwyższonego ryzyka, takich jak bazy i stacje paliw płynnych. Każdy sprzęt dopuszczony do użytku w naszym kraju musi spełniać wymagania Polskich Norm, będących odpowiednikiem norm europejskich EN, oraz posiadać certyfikat wydany przez Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej (CNBOP). Brak świadectwa dopuszczenia dyskwalifikuje gaśnicę z legalnego stosowania.

Co do samych wskaźników – w strefach pożarowych budynków zakwalifikowanych do kategorii ZL I, II, III, V oraz w strefach produkcyjnych i magazynowych o gęstości obciążenia ogniowego powyżej 500 MJ/m² lub zagrożonych wybuchem, należy zapewnić jednostkę masy środka gaśniczego odpowiadającą 2 kg (lub 3 dm³) na każde 100 m² powierzchni. Dla pozostałych obiektów, z wyłączeniem kategorii ZL IV, wystarcza taka sama jednostka masy środka gaśniczego na każde 300 m² powierzchni strefy pożarowej.

Jak czytać oznaczenia i piktogramy na gaśnicy?

Etykieta na zbiorniku to skondensowane źródło wiedzy o zastosowaniu. Znajdziesz tam skróty literowe identyfikujące typ gaśnicy. Podstawowe kody to GP dla proszkowej, GS dla śniegowej, GW dla pianowej oraz GWM dla wodnej mgłowej. W gastronomii spotkasz gaśnice oznaczone symbolem GWG. Większe agregaty przewoźne opisywane są jako AP (proszkowy) oraz AS (śniegowy).

Oprócz literowych oznaczeń rodziny, na korpusie znajdziesz ikony graficzne. Przekreślona litera na piktogramie informuje, jakiej grupy pożaru nie wolno gasić danym urządzeniem. Z kolei symbol płomienia nad odpowiednią literą bez przekreślenia oznacza dopuszczenie. W przypadku sprzętu elektrycznego zobaczysz dopisek słowny „można gasić urządzenia pod napięciem do … V”. Bez tego tekstu, ryzyko porażenia prądem jest realne.

Warto zwrócić uwagę na oznaczenia konstrukcyjne. Litera X przy modelu potwierdza stałe ciśnienie wewnątrz zbiornika i obecność manometru, którego wskazówka musi znajdować się w zielonym polu. Litera Z oznacza osobny nabój z gazem napędowym. Obecnie nieprodukowane i niedopuszczalne są urządzenia typu Y – trzeba było je odwracać do góry dnem i uderzać zbijakiem, co było wyjątkowo niepraktyczne i niebezpieczne podczas pożaru.

Niezawodność sprzętu potwierdzają regularne przeglądy oraz czytelne, fotoluminescencyjne oznakowanie – czerwony znak „gaśnica” i zielone znaki ewakuacyjne umożliwiają szybką lokalizację nawet przy braku oświetlenia.

Jaki sprzęt wybrać do konkretnych pomieszczeń i obiektów?

Dopasowanie urządzenia do specyfiki budynku to nie tylko kwestia przepisów, ale zdrowego rozsądku. W domowym garażu, gdzie przechowujesz kanistry z benzyną, farby i rozpuszczalniki, jednocześnie masz drewniane regały, logicznym wyborem będzie gaśnica proszkowa ABC. W salonie z kominkiem i wieloma urządzeniami RTV, lepiej umieścić w pobliżu sprzęt śniegowy, który nie zniszczy elektroniki osadem proszku.

W kuchni – zarówno tej domowej, jak i w restauracji – priorytetem jest zagrożenie tłuszczowe. Mała, dwukilogramowa gaśnica płynowa do tłuszczów powinna wisieć na ścianie w zasięgu ręki, ale z dala od samej płyty grzewczej. Nigdy nie próbuj gasić płonącego oleju wodą – eksplozja kipieliny może być tragiczna w skutkach. Do tego typu zadań przeznaczono również koce gaśnicze o wymiarach 1,4 na 1,8 metra, którymi można zdusić ogień na patelni lub okryć osobę.

Ochrona biura i serwerowni

Otwarte przestrzenie biurowe z dużą ilością papieru, mebli i kabli komputerowych potrzebują uniwersalnej ochrony. Gaśnica proszkowa ABC sprawdzi się tu w roli podstawowego zabezpieczenia na korytarzu. W pomieszczeniach serwerowych, gdzie wartość danych i sprzętu jest ogromna, bezwzględnie montuje się gaśnicę śniegową. Dwutlenek węgla w kilka sekund schłodzi przegrzane dyski, nie powodując zwarć ani osadów.

Niektórzy producenci oferują modele dedykowane do komputerów, wyposażone w specjalną dyszę. Taka końcówka redukuje szok termiczny i nie zamraża delikatnych płytek drukowanych w takim stopniu, jak standardowy strumień CO₂. Pamiętaj jednak, że przy aktywacji takiego sprzętu występuje silny odrzut – musisz mocno trzymać uchwyt i pewnie stać na nogach.

Przemysł, magazyny i stacje paliw

Tam, gdzie ryzyko jest wysokie, a powierzchnie ogromne, stosuje się przewoźne agregaty gaśnicze. Metalowy wózek gaśniczy z 25-kilogramowym zbiornikiem proszku ABC pozwala prowadzić długotrwałą akcję gaśniczą bez konieczności szukania kolejnej małej jednostki. Długi wąż umożliwia swobodne manewrowanie wokół maszyn i regałów magazynowych.

W zakładach obróbki metali lekkich, gdzie może dojść do pożaru magnezu czy tytanu, nieodzowne są gaśnice specjalistyczne do grupy D. Z kolei w halach, gdzie występują pyły lub gazy tworzące atmosferę wybuchową, montuje się samoczynne urządzenia gaśnicze. Uruchamiają się one automatycznie po osiągnięciu w pomieszczeniu temperatury 60°C, rozpraszając proszek gaśniczy zanim człowiek zdąży zareagować. To rozwiązanie częste w serwerowniach kontenerowych i magazynach z ograniczonym dostępem.

Pomieszczenia zagrożone wybuchem podlegają również pod obostrzone normy dotyczące odległości. Zbiorniki z gazami napędowymi nie mogą być źródłem iskier. Ciśnienie robocze w gaśnicach stałociśnieniowych oscyluje w granicach 7–15 bar, co przy prawidłowej konserwacji nie stanowi zagrożenia. Jedynie w gaśnicach śniegowych w upalne dni ciśnienie może chwilowo wzrosnąć, dlatego tak ważny jest sprawny zawór bezpieczeństwa.

Wszystkie gaśnice w obiekcie muszą przechodzić okresowe przeglądy i badania – tylko sprawny manometr, elastyczny wężyk i nieuszkodzona zawleczka gwarantują, że podczas pożaru nie zmarnujesz cennych sekund.

Jak bezpiecznie uruchomić i używać gaśnicę?

Znajomość teorii to jedno, a zachowanie zimnej krwi w stresie – drugie. Podstawowa zasada brzmi: wyjmij zawleczkę, wyceluj dyszę w podstawę płomieni (nie w języki ognia) i naciśnij dźwignię. W gaśnicach typu Z kluczowe jest, by po pierwszym naciśnięciu zwolnić uchwyt na około 5–6 sekund. Gaz napędowy musi wypełnić komorę i dopiero wtedy wyrzuci resztę proszku. Trzymanie dźwigni wciśniętej bez przerwy często kończy się jedynie częściowym opróżnieniem zbiornika.

Podczas gaszenia zawsze stawaj tyłem do kierunku wiatru i możliwej drogi ewakuacji. Nie daj się zaskoczyć odrzutowi – szczególnie przy większych jednostkach i tych na CO₂ trzymaj urządzenie pewnie w obu rękach. Po ugaszeniu źródła ognia nigdy nie odchodź od razu – dogaszaj i obserwuj, czy nie dochodzi do ponownego zapłonu. Jeżeli ogień wymyka się spod kontroli, a dym uniemożliwia oddychanie, natychmiast wycofaj się i wezwij pomoc, dzwoniąc pod numer alarmowy 112 lub bezpośrednio do straży pożarnej – numer 998.

Pamiętaj też o podstawowym wyposażeniu pomocniczym – apteczka z opatrunkami i środkami na oparzenia powinna znajdować się w każdym zakładzie pracy i domu. Nawet błyskawiczna akcja gaśnicza może zakończyć się drobnymi urazami, które trzeba natychmiast opatrzyć. Ćwiczenia praktyczne, na przykład podczas szkoleń BHP, dają bezcenną pewność ruchów – dlatego warto choć raz w życiu wziąć w nich udział i na sucho przećwiczyć sekwencję ruchów.

Gaśnica wodna mgłowa jest jedynym typem, który można bezpiecznie skierować na płonące ubranie poszkodowanego – inne środki grożą dotkliwymi odmrożeniami lub wdychaniem chemicznego pyłu.